-घन:श्याम कडू (उरण)
महाराष्ट्राच्या सागरी इतिहासात १७ जुलै १९४७ हा दिवस ‘काळा दिवस’ म्हणून नोंदवला गेला आहे. देशाच्या स्वातंत्र्याची नवी पहाट उजाडण्यास अवघा एक महिना उरला असताना, अरबी समुद्राने धारण केलेल्या रौद्ररूपाने शेकडो निष्पाप प्रवाशांना आपल्या उदरात सामावून घेतले. ‘रामदास’ प्रवासी बोट दुर्घटना ही केवळ एक तांत्रिक अपघात नव्हती, तर ती महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अनेक पिढ्यांच्या मनात कायमची कोरली गेलेली एक भीषण आणि न विसरता येणारी शोकांतिका होती.
त्या काळात कोकणवासीयांसाठी रस्ते वाहतुकीच्या मर्यादांमुळे सागरी मार्ग हीच खऱ्या अर्थाने ‘जीवनवाहिनी’ होती. नोकरी-व्यवसाय, शिक्षण, नातेसंबंधांची वीण टिकवणे, अथवा धार्मिक कारणांसाठी मुंबई आणि कोकण दरम्यान रोज हजारो नागरिक प्रवास करत असत. नेहमीप्रमाणे १७ जुलैच्या त्या दुर्दैवी दिवशीही शेकडो प्रवासी नव्या आशा आणि स्वप्ने उराशी बाळगून ‘रामदास’ बोटीवर स्वार झाले होते. मात्र, नियतीच्या मनात काहीतरी वेगळेच होते.
प्रवास सुरू असतानाच अरबी समुद्रात अचानक वादळी वारे वाहू लागले आणि पावसाचे तांडव सुरू झाले. अक्राळविक्राळ लाटांनी संपूर्ण बोटीला वेढा घातला. प्रवाशांमध्ये एकच आक्रोश निर्माण झाला. स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी प्रत्येकाची धडपड सुरू होती, परंतु समुद्राच्या महाभयानक रौद्ररूपासमोर मानवी प्रयत्न आणि मर्यादा अगदीच हतबल ठरल्या. अवघ्या काही क्षणांत बोटीने संतुलन गमावले आणि ‘रामदास’ अथांग जलाधीशाच्या उदरात विलीन झाली.
“क्षणार्धात कोसळलेली ती अजस्र लाट केवळ एका बोटीला गिळंकृत करून गेली नाही, तर तिने शेकडो कुटुंबांचे संसार आणि उजळणारी स्वप्ने कायमची अंधारात ढकलली.”
या भीषण दुर्घटनेत प्राण गमावलेल्या शेकडो निष्पाप प्रवाशांपैकी अनेकांचे मृतदेह कधीच हाती लागले नाहीत. आपल्या प्रिय व्यक्तीचे शेवटचे दर्शनही न मिळाल्याने कित्येक कुटुंबांच्या वेदना आज आठ दशकांनंतरही ताज्या आहेत. एका क्षणात लहान मुले अनाथ झाली, सुवासिनींचे कुंकू पुसले गेले आणि अनेक घरांचे कर्ते पुरुष कायमचे हरपले. या दुर्घटनेची बातमी वाऱ्यासारखी पसरताच मुंबई, रायगड आणि संपूर्ण कोकण किनारपट्टीवर शोककळा पसरली.
किनाऱ्यांवर आपल्या माणसांच्या शोधात जमलेल्या नातेवाईकांच्या डोळ्यातील अश्रू आजही त्या भीषणतेची साक्ष देतात. ‘रामदास’ दुर्घटनेने तत्कालीन सागरी सुरक्षा यंत्रणेच्या मर्यादा अत्यंत क्रूरपणे चव्हाट्यावर आणल्या. हवामानाचा अचूक अंदाज न मिळणे, बोटींवर पुरेशी जीवरक्षक साधने नसणे आणि आपत्कालीन बचाव यंत्रणेचा अभाव या गंभीर त्रुटींवर त्याकाळी मोठ्या प्रमाणावर चर्चा झाली.
या दुर्घटनेनंतर सागरी सुरक्षेच्या नियमांमध्ये आमूलाग्र बदल करण्याची गरज अधोरेखित झाली. आज आधुनिक तंत्रज्ञान आणि अत्याधुनिक सागरी यंत्रणा सज्ज असल्या, तरी ‘रामदास’ बोट दुर्घटना आपल्याला एक कायमचा धडा शिकवून गेली आहे— समुद्राच्या सामर्थ्याला कधीही कमी लेखू नये आणि मानवी जीवाच्या सुरक्षेबाबत कोणतीही तडजोड केली जाऊ नये.
आज जवळपास 79 वर्षे उलटून गेल्यानंतरही, दरवर्षी १७ जुलै रोजी कोकणातील प्रत्येक संवेदनशील मनात या दुर्घटनेची वेदना नव्याने जागी होते. ही केवळ एका बोटीची जलसमाधी नव्हती, तर ती शेकडो स्वप्नांची आणि संसारांची शोकांतिका होती. या काळ्या दिनाच्या निमित्ताने, दर्याने गिळलेल्या त्या निष्पाप आत्म्यांना भावपूर्ण आणि आदरयुक्त श्रद्धांजली!