श्रीवर्धन | अनिकेत मोहित
समुद्र, डोंगररांगा आणि ऐतिहासिक वारशाने समृद्ध असलेल्या श्रीवर्धन तालुक्याला धार्मिक परंपरेचीही मोठी देणगी लाभली आहे. याच धार्मिक वारशातील एक महत्त्वाचे आणि श्रद्धास्थान म्हणून गायगोठण येथील श्री कुसुमादेवी मंदिर ओळखले जाते. निसर्गरम्य परिसरात वसलेले हे मंदिर केवळ धार्मिक स्थळ नसून श्रीवर्धनच्या लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक वारशाचे प्रतीक मानले जाते.
श्री कुसुमादेवीचे वैशिष्ट्य म्हणजे श्री महाकाली, श्री महालक्ष्मी आणि श्री महासरस्वती या तीन शक्तींचे एकत्रित रूप येथे मानले जाते. त्यामुळे कुसुमादेवीला ‘महाकुसुमादेवी’ म्हणूनही संबोधले जाते. मंदिरातील या तीन शक्तींच्या उपासनेला स्थानिक धार्मिक परंपरेत विशेष महत्त्व आहे. उपलब्ध माहितीनुसार या मूर्ती काळ्या पाषाणातील असून त्यांच्या स्वरूपात महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती या तीन शक्तींचे दर्शन घडते.
श्रीवर्धनची ग्रामदेवता श्री सोमजाई देवीची बहीण, तर काळभैरव हा दोन्ही देवींचा भाऊ असल्याची स्थानिक श्रद्धा आहे. त्यामुळे श्रीवर्धनच्या धार्मिक परंपरेत कुसुमादेवीचे स्थान वेगळे आणि महत्त्वाचे आहे.
या मंदिराशी जोडलेली आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण लोकपरंपरा म्हणजे मृग नक्षत्रामध्ये खिरीचा नैवेद्य करून ‘राखण’ देण्याची प्रथा. मृग नक्षत्राच्या काळात देवीला खिरीचा नैवेद्य अर्पण करून परिसराच्या आणि गावाच्या रक्षणासाठी देवीचे आशीर्वाद घेतले जातात, अशी स्थानिक श्रद्धा आहे. पिढ्यान्पिढ्या जपली गेलेली ही परंपरा कुसुमादेवीच्या उपासनेतील स्थानिक लोकविश्वास आणि संस्कृतीचे वेगळेपण अधोरेखित करते.
‘कुसुम’ म्हणजे फूल. पूर्वी हा परिसर दाट जंगल आणि विविध फुलांनी नटलेला असल्याने फुलांच्या सहवासातील देवी म्हणून ‘कुसुमादेवी’ हे नाव रूढ झाले असावे, अशी एक लोकमान्यता आहे. मंदिर डोंगराच्या कुशीत आणि हिरवाईने वेढलेल्या परिसरात असल्याने आजही येथे गेल्यावर निसर्ग आणि अध्यात्म यांचा अनोखा संगम अनुभवायला मिळतो.
चैत्रातील जत्रा ठरते भक्तीचा मोठा सोहळा
श्री कुसुमादेवी मंदिरातील वार्षिक जत्रोत्सव हा स्थानिक धार्मिक जीवनातील महत्त्वाचा सोहळा आहे. चैत्र शुद्ध तृतीया (चैत्रगौरी) या दिवशी येथे मोठ्या उत्साहात जत्रा भरते, अशी माहिती उपलब्ध आहे. या काळात देवीची पालखी काढण्याची परंपराही आहे. जत्रोत्सवाच्या निमित्ताने परिसरातील तसेच बाहेरगावाहून भाविक मोठ्या संख्येने दर्शनासाठी येतात.
नवरात्रोत्सवातही मंदिरात धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. होमहवन, भजन, कीर्तन आणि प्रवचन अशा विविध कार्यक्रमांमुळे मंदिर परिसरात भक्तिमय वातावरण निर्माण होते. मंगळवार, शुक्रवार, पौर्णिमा आणि अमावस्या या दिवशीही भाविकांची येथे वर्दळ असते.
श्रद्धेसोबत पर्यटनाचाही आनंद
श्रीवर्धन शहर आणि दिवेआगरसारखी पर्यटनस्थळे जवळ असल्याने कुसुमादेवी मंदिराला धार्मिक पर्यटनाच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त झाले आहे. निसर्गरम्य वातावरण, स्थानिक लोकपरंपरा आणि तीन शक्तींच्या उपासनेची वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा यामुळे हे मंदिर पर्यटक व भाविकांसाठी आकर्षणाचे केंद्र ठरू शकते.
श्रीवर्धनच्या इतिहासाची आणि संस्कृतीची ओळख करून देताना समुद्रकिनारे, पेशवेकालीन वारसा आणि प्रसिद्ध देवस्थानांसोबत श्री कुसुमादेवी मंदिराचा धार्मिक व सांस्कृतिक वारसाही जतन होणे आवश्यक आहे. या मंदिराची माहिती, इतिहास आणि स्थानिक श्रद्धा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविण्यासाठी अधिकृत माहितीफलक, मार्गदर्शक व्यवस्था आणि धार्मिक पर्यटनाच्या दृष्टीने आवश्यक सुविधा उपलब्ध झाल्यास या प्राचीन श्रद्धास्थानाला अधिक व्यापक ओळख मिळू शकते.
तीन शक्तींचे एकत्रित रूप, निसर्गाच्या सान्निध्यातील स्थान आणि श्रीवर्धनच्या लोकपरंपरेशी जोडलेले नाते—यामुळे श्री कुसुमादेवी मंदिर हे श्रीवर्धनच्या धार्मिक वारशातील एक अनोखे पर्व ठरते.