धाटाव । शशिकांत मोरे
गेले ७ ते ८ महिने आपल्या शेळ्या-मेंढ्यांच्या कळपांसह शेकडो किलोमीटरची पायपीट करणारे राज्यातील मेंढपाळ आता आपापल्या मूळ गावाकडे परतू लागले आहेत. उन्हाळ्याचा कडक कडाका आणि आगामी मान्सूनच्या पावसाची लागलेली चाहूल या पार्श्वभूमीवर, राज्यातील विविध भागांत गेलेले मेंढपाळ आता आपला हंगामी रोजगार उरकून घराकडे निघाले आहेत. यामुळे सध्या महामार्ग आणि ग्रामीण रस्त्यांवर मेंढ्यांचे कळप आणि त्यांच्या पाठीवर संसाराचे गाठोडे घेतलेले मेंढपाळ पाहायला मिळत आहेत.
चाऱ्याच्या शोधात दरवर्षी स्थलांतर
दरवर्षी दसरा-दिवाळीच्या सुमारास ग्रामीण भागातील, विशेषतः दुष्काळी भागातील मेंढपाळ चाऱ्याच्या आणि पाण्याच्या शोधात स्थलांतर करतात. सातारा, सांगली, सोलापूर, अहमदनगर आणि मराठवाड्याच्या काही भागांतून हे मेंढपाळ कोकण, विदर्भ आणि खान्देशाच्या दिशेने कूच करतात. यंदाही हजारो मेंढपाळांनी आपल्या कुटुंबासह आणि शेकडो मेंढ्यांसह स्थलांतर केले होते.
विदर्भ आणि खान्देशातील कापणी झालेल्या शेतांमध्ये मेंढ्या बसवून, त्यांच्या विष्ठेपासून जमिनीला खत मिळवून देणे हा या मेंढपाळांचा मुख्य रोजगार असतो. या बदल्यात त्यांना शेतकरी धान्य किंवा रोख रक्कम देते. मात्र, आता मे महिना संपत आला असून शेतातील कामे पूर्ण झाली आहेत आणि शेतकरी आगामी खरिपाच्या पेरणीसाठी शेतीची मशागत करू लागले आहेत. त्यामुळे मेंढ्यांसाठी आता शेतशिवारात जागा उरलेली नाही.
पाऊस सुरू होण्यापूर्वी घरी पोहोचण्याची लगबग
मृग नक्षत्र जवळ येत असल्याने आणि हवामान खात्याने यंदा वेळेवर पावसाचा अंदाज वर्तवल्यामुळे मेंढपाळांनी गावी परतण्याची लगबग सुरू केली आहे. पाऊस सुरू होण्यापूर्वी आपल्या हक्काच्या घरात पोहोचणे हे त्यांच्यासमोरील मुख्य ध्येय असते. मुसळधार पावसात मेंढ्यांचे लहान कोकरू दगावण्याची भीती असते, तसेच उघड्यावरील संसारही विस्कळीत होतो.
“पाऊस सुरू झाला की उघड्यावर संसार थाटणे अशक्य होते. मेंढ्यांनाही ओल्या चाऱ्यामुळे आजार होण्याची भीती असते. त्यामुळे रोहयो किंवा इतर कामांपेक्षा आम्हाला आमच्या गावाची माती जवळ करावी लागते.”
-तात्याबा मारुती सोडनवर
(ज्येष्ठ मेंढपाळ, कराडवाडी, जि. सातारा)
खडतर प्रवास आणि अपघातांचा धोका
आपल्या गावाकडे परतण्याचा हा प्रवास सोपा नसतो. सध्या कडक उन्हाळा असल्याने मुक्या प्राण्यांना आणि लहान मुलांना घेऊन मैलोनमैल चालणे अत्यंत त्रासदायक ठरत आहे. रस्त्यावरील वाढती वाहतूक, पिण्याच्या पाण्याची टंचाई आणि चोऱ्यांचे प्रकार यांमुळे मेंढपाळ रात्रीच्या वेळी जास्त प्रवास करणे पसंत करत आहेत. महामार्गावरून जाताना वाहनांच्या वेगामुळे अपघाताचा धोका सतत निर्माण होतो. तसेच, रात्रीच्या वेळी जंगली प्राण्यांपासून किंवा चोरांपासून कळपाचे रक्षण करण्यासाठी मेंढपाळांना जागून रात्र काढावी लागत आहे.
गावी पोहोचल्यावर रोजगाराची नवी चिंता
गावी पोहोचल्यानंतर या मेंढपाळांना पुन्हा एकदा स्थानिक पातळीवर रोजगाराचा शोध घ्यावा लागणार आहे. पावसाळ्यात मेंढ्या गावानजीकच्या गायरानात किंवा माळरानावर चरण्यासाठी नेल्या जातात. पुढील ४ ते ५ महिने हे कुटुंब आपापल्या गावी राहून शेती किंवा मजुरीची कामे करतील आणि दिवाळीनंतर पुन्हा एकदा नव्या प्रवासाची सुरुवात करतील. सध्या तरी, ‘आपलं घर ते आपलं घर’ या भावनेने आणि वर्षभराची पुंजी गाठीशी बांधून हे मेंढपाळ आनंदाने आपल्या गावाकडे पावले टाकत आहेत.