रात्रीची झोप आपल्या आरोग्यासाठी खूप महत्वाची आहे. या काळात मेंदू स्वतःला विश्रांती देतो, दिवसाची स्मरणशक्ती दुरुस्त करतो आणि साठवतो. तथापि, आजच्या जीवनशैलीत लोक रात्री उशिरापर्यंत जागे राहतात, विशेषतः तरुण लोक. पण तुम्हाला माहिती आहे का की झोपेचा अभाव आपल्या मेंदूला (Sleep and Brain Health) थेट नुकसान पोहोचवू शकतो?
डॉ. (प्रा.) कुणाल बहराणी (क्लिनिकल डायरेक्टर- न्यूरोलॉजी, मारिंगो एशिया हॉस्पिटल फरिदाबाद) यांनी आपल्याला पुरेशी झोप न घेतल्यास आपल्या मेंदूवर काय परिणाम होतो हे सांगितले. चला याबद्दल जाणून घेऊया.
स्मरणशक्ती आणि शिकण्याच्या क्षमतेवर परिणाम
झोपेच्या दरम्यान, आपला मेंदू दिवसभराच्या क्रियाकलापांचे आणि शिकलेल्या गोष्टींचे नियोजन करतो. गाढ झोप आणि REM झोपेच्या चक्रादरम्यान, मेंदू नवीन माहिती दीर्घकाळ लक्षात ठेवण्यासाठी साठवतो. जर झोप पूर्ण झाली नाही तर ही प्रक्रिया विस्कळीत होते, ज्यामुळे स्मरणशक्ती कमी होते आणि नवीन गोष्टी शिकण्यात अडचण येते.
लक्ष केंद्रित करण्याची आणि निर्णय घेण्याची क्षमता कमी होणे.
झोपेच्या कमतरतेमुळे मेंदूच्या पेशी म्हणजेच न्यूरॉन्स योग्यरित्या कार्य करू शकत नाहीत, ज्यामुळे विचार करण्याची आणि समजून घेण्याची क्षमता कमी होते. याचा थेट परिणाम आपल्या लक्ष केंद्रित करण्याची, तर्क करण्याची आणि निर्णय घेण्याची क्षमता यावर होतो. इतकेच नाही तर पुरेशी झोप न घेणाऱ्या लोकांचा प्रतिक्रिया वेळ देखील मंदावतो, ज्यामुळे अपघातांचा धोका वाढतो.
मूड स्विंग्ज आणि मानसिक आरोग्यावर होणारे दुष्परिणाम
कमी झोपणाऱ्या लोकांना चिडचिड, ताणतणाव किंवा नैराश्य येते. झोपेच्या कमतरतेमुळे मेंदूतील भावनांवर नियंत्रण ठेवणारा अमिग्डाला नावाचा भाग जास्त सक्रिय होतो. याव्यतिरिक्त, झोपेच्या कमतरतेमुळे सेरोटोनिन आणि डोपामाइन सारख्या आनंदी संप्रेरकांचे संतुलन बिघडते, ज्यामुळे नैराश्य आणि चिंता वाढण्याचा धोका वाढतो.
मेंदूच्या पेशींना नुकसान
दीर्घकाळ झोपेचा अभाव मेंदूच्या पेशींना नुकसान पोहोचवू शकतो. झोपेच्या कमतरतेमुळे मेंदूच्या काही भागात न्यूरॉन्सची संख्या कमी होऊ शकते. तसेच, झोपेच्या दरम्यान, मेंदू अल्झायमर सारख्या आजारांशी जोडलेले बीटा-अमायलॉइड सारखे विषारी प्रथिने साफ करतो. जेव्हा झोप पूर्ण होत नाही तेव्हा हे हानिकारक प्रथिने जमा होऊ लागतात, ज्यामुळे मेंदूच्या कार्य करण्याच्या क्षमतेवर परिणाम होतो.
कमी झालेली सर्जनशीलता आणि समस्या सोडवणे
झोप ही आपल्या सर्जनशीलतेसाठी आणि नाविन्यपूर्ण विचारांसाठी देखील महत्त्वाची आहे. जेव्हा आपण झोपतो तेव्हा मेंदू नवीन माहिती एकत्रित करून समस्यांवर उपाय शोधतो. जेव्हा आपल्याला पुरेशी झोप मिळत नाही तेव्हा ही प्रक्रिया विस्कळीत होते, ज्यामुळे नवीन कल्पनांची संख्या कमी होते.
म्हणूनच, जर तुम्हाला तुमचा मेंदू निरोगी ठेवायचा असेल, तर दररोज 7-9 तास गाढ झोप घेणे महत्वाचे आहे. झोपेचा अभाव केवळ तुमच्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम करत नाही तर दीर्घकाळात तुमच्या मेंदूच्या संरचनेलाही नुकसान पोहोचवू शकतो. म्हणून तुमच्या झोपेला प्राधान्य द्या आणि निरोगी जीवनशैलीचा अवलंब करा.